باجلاني
25-01-2007, 19:07
راثؤرتى بيكةر-هاملتون و دوارؤذى عيراق (
لة سةرةتاى دروست بوونى دةولةتى عيراق كة بة ضةند ساليَك دواى شةرى يةكةمى جيهانى بة ثيَى خواستى بةرذةوةنديةكانى هيَزة براوةكان وةلاتيكى وةك عيراق لة سىَ ويلايةتى كوَنى عوسمانيةكان بة نةتةوة و ئاين زاي جياواز دروست بووة . ئةطةر ضاويَك بةو ثيلانةدا بطيَرين دةبينين هةر لة ريَكةوتنامةى سايكس ثيكو سالى 1916 دا هةردوو ويلايةتى بةسرة وبةغداد بةر بةرذوةندى بريتانياى طةورة , ويلايةتى مووسل بةر فةرةنسيةكان دةكةويَت , لة كؤنطرةى سان ريمؤى سالى 1920 دا فةرةنسيةكان باشورى كوردستان دةدةنة بةرذوةنديةكان ئينطليز , دواى دروست بوونى عيراقى عةرةبى لة سالى 1921دا , لكاندنى ويلايةتى مووسل بة عيراقي عةرةبى لة كؤنطرةى برؤكسلى سالى 1924دا كةليَرةدا ليذنةيةك ثيَك ديَت بؤ ديراسةكردن و هةلسةنطاندنى باردوخى ناوضةكة, بةدوور لة خواست و بةرذوةندى خةلكى كوردستانى باشور مل بؤ دوو ريَطايى داطيركارى دةبن , بةوةى ئايا وةك خؤيان دةميَننةوة واتة لة ذيَر دةستى توركيا , يان لة ذيَر دةستى عيراقى نوىَ .
ميَذوو راستيةكة هةلوةر ناطريَت كة لةطةل خواستى طةلى بةشخوارى كوردا نةبووة , وة نةبيَت كورد خوَشى بةدورنة بيَت لة كةمو كورى يان كةمتةر خةمى , بةلام دةتوانين بثرسين ضوون وةلاتيكى وةك بريتانياى طةورة لة بةردةم خواست وئامانجى طةلى كورد ريَطر بيَت ؟ ئةمن دةبينم طةلةك هؤكار هةن كة نموونةيان ئةمةية :
1- لة خويَندةوارى ميَذوودا ثيَش هةموو شتيَك رةضاوى كات وشويَن بكريَت كة طةلى كورد لةو سةردةمةدا هيض مةواديكى سياسى وديبلوماسى لة ناوضةكة دا نةبووة.
2- طةليَكى نة خويندةوار وديلى ئاين بوون ,بةشيَوةيةك كة هةموو خواست و خزمةتيَكى لة ثيَناوى ئايندا بووة .
3- ئاستى هةذارى خةلكى كوردستان كة زؤربةى هةرةزؤرى لة خوار هيلى هةذارييةوةبوون , هةروةها نةبوونى سةرمايةدار و هؤكارى بازرطانى .
4- نةبوونى سيستةميكى ناوخؤى بؤخؤ بةريَوةبردن , هةروةها نةبوونى هيَزيكى نيزامى لة سنوورى ناوضةكةدا كة باريَزطارى ض لةناو خؤ وة لةدةرةوةى خؤى بكات.
ئةو هؤكارانة مشتى خةرمانيَكن كة ثيويست ناكةت لةم وتارةدا زياتر لة سةرى بدويَم ضونكة مةبةستم لة عيراقى دواى شةرى كةنداوة .لةسةرةتاى شةرى كةنداوى يةكةم هةريَمى كوردستان بووة مةلبةندى ئازادى بؤ عيراقيةكان لةبةرى كو ئةمريكا وهاوثةيمانانى دا بير لة طؤرانكارى لةناوضةكة دا بكةن كة ناسراوة بة ( ثرؤذةى رؤذهةلاتى ناو راست) وة نابيَت لة ياد بكريَت رؤداوةكانى 11 ى سبتمبةر
كة هؤكاريَكى ترى بوو بؤ ثةلةكردن لة طؤرانكارى.ثرؤسةى ئازادى عيراق هيوايةك بوو بؤ طةليَكى ذيَر دةستى وةك كورد , كة بتوانيَت لة طةل شنةباى ئةم وةرزة بطونجيَت بةوةى طؤرانكاريةكى طةورة لةناوضةكة دا هةية ,كة كورديش طؤرانيكى سياسى , ديبلوماسى , ئيدارى , وسيستةمى ئةمرؤى جيهانى دةويَت , كة توانيويةتى لة دواى سالى 1991 ةوة ناوضةيةكى ئازاد وخودمختار لة بةريَوةبردن دا بمةزريَنيَت هيَزيَكى نيزامى سةردةمانة بؤ ثاريَزطارى ناوخؤ و دةرةكيَش وةك ئةوةى بووةثالثشتى هيَزةكانى هاوثةيمانان لة ثرؤسةى ئازادى عيراق دا ,هةروةها دام و دةزطاى ئيدارى لة خؤ بةريَوةبردنى سةردةمانة بؤ هةموو نةتةوة , ئايين وئايين زاكان دةسةبةربكات .وةك دةزانين ماوةى ضةند مانطيَكة ئةمريكا رؤذ بة رؤذ لةطةل طؤرانكار ناوضةيى و نيوةدةولةتى بؤ ريَطا ضارةيةك دةطةرِيَت لة دواى هةلبذاردنةكانى ئةمةريكا كة بة شكةستنى كؤمارييةكان كؤتايى هات زياتر باس وخواسى طؤرانكارى طةرمتر بووة ,ثيَشنيار و راى جياواز هةبوون ,طرنطتريان ثيَشنيار و بير بؤ ضوونى جيمس بيكةر وةزيرى ثيَشووى دةرةوةى ئةمةريكا بوو, كة دواى ديراسة و ليَكؤلينةوة لة طةل ديمؤكراتةكان راثؤرتى بيكةر – هاملتوَن ناسرا .كة بة ثيَي خويَندنةكان ئةمةريكا بؤ خؤ دةربازكرن لةو قيرانةى تووشى بووة , عيراق وةك قةوارةيةكى سياسى ناوةند دةسةلات دروست بكاتةوة , جا بةوةى
شيعة حوكوم بكات يان سوننة بان هاوبةش بة يارمةتى ئةمةريكا ثرسيار ليَرةدا ئةوةية ( ئايا رؤلى كورد لةم راثؤرتةدا ضية ؟ )طةر كورد لة دةرةوةى ئةم هاوكيَشةيى بيكةر – هاملتؤن دا بيَت ضى بكريَت باشة ؟ ضون كورد جاريَكى تر خؤى لة تةرازوَى ناوضةى نيوةدةولةتى بةهيَز دةكاتةوة ؟ ئةم ثرسيارانة روو بة رووى سةركردايةتى كورد دةبيَتةوة , بطرة بةر ثرسياريَتى هةموو تاكيَكى كوردة ,وةك ضوون بةريَز فةلةكةدين كاكةيى ئاماذةى بةوة كردووة , كة دةبيَت بريارى ضارةنوس ساز طةرانةوةبيَت
بؤ ثةرلةمان و ثةرلةمانيش سةربةخؤيى كوردستان را بطةيةنيَت .ئةمة خويَندنةوةيةكى لوجيكى وذيرانةية بؤ ئةم قؤناغةى ئيَستا , واتة طةر سةربةخؤيش نةضيَتة بوارى جيَبةجيَ كردن وةك بةرنامة
بوونى هةبيَت و ماوةيةك ديار بكريَت بؤ ضيَبةجىَكردنى, بةمةش كورد دةتوانيَت لة بةرامبةر هاوكيَشة سياسى و ناوضةيى و نيَونةتةوةيى ثارسةنطى سياسى خؤى بةهيَز تر بكات . ضى تر هيَلة سوورةكان نةميَنن قؤناغى واقع و لؤجيكى هةلبذيَردريَت.شةقامى كورديش دةنطى نارةزايى لة هةموو شويَنيَك هةلبريَت , بيَتة مةيدان بة سازدانى كةمثين و خؤ ثيشاندان لة بةردةم بارةطاى نةتةوةطرتوةكان و ئةمةريكا بوذاندنةوةى بزوتنةوةى راثرسى ( ريفراندؤم) لة كوردستان .بةثىَ بؤ راطةياندنى سةربةخؤى تا كورد ضيتر نةبيَتة قوربانى كيَشة ناوضةى و نيَوةدةولةتى , طةر لايةنة تيرؤريست و مرؤظ كوذةكان وا لة ئةمريكا بكةن , كورديش دةتوانيَت وا بكات كة ئةمةريكا سياسةتيَكى طونجاو و جيَطيرى لة بةرامبةردا هةبيَت .
لة سةرةتاى دروست بوونى دةولةتى عيراق كة بة ضةند ساليَك دواى شةرى يةكةمى جيهانى بة ثيَى خواستى بةرذةوةنديةكانى هيَزة براوةكان وةلاتيكى وةك عيراق لة سىَ ويلايةتى كوَنى عوسمانيةكان بة نةتةوة و ئاين زاي جياواز دروست بووة . ئةطةر ضاويَك بةو ثيلانةدا بطيَرين دةبينين هةر لة ريَكةوتنامةى سايكس ثيكو سالى 1916 دا هةردوو ويلايةتى بةسرة وبةغداد بةر بةرذوةندى بريتانياى طةورة , ويلايةتى مووسل بةر فةرةنسيةكان دةكةويَت , لة كؤنطرةى سان ريمؤى سالى 1920 دا فةرةنسيةكان باشورى كوردستان دةدةنة بةرذوةنديةكان ئينطليز , دواى دروست بوونى عيراقى عةرةبى لة سالى 1921دا , لكاندنى ويلايةتى مووسل بة عيراقي عةرةبى لة كؤنطرةى برؤكسلى سالى 1924دا كةليَرةدا ليذنةيةك ثيَك ديَت بؤ ديراسةكردن و هةلسةنطاندنى باردوخى ناوضةكة, بةدوور لة خواست و بةرذوةندى خةلكى كوردستانى باشور مل بؤ دوو ريَطايى داطيركارى دةبن , بةوةى ئايا وةك خؤيان دةميَننةوة واتة لة ذيَر دةستى توركيا , يان لة ذيَر دةستى عيراقى نوىَ .
ميَذوو راستيةكة هةلوةر ناطريَت كة لةطةل خواستى طةلى بةشخوارى كوردا نةبووة , وة نةبيَت كورد خوَشى بةدورنة بيَت لة كةمو كورى يان كةمتةر خةمى , بةلام دةتوانين بثرسين ضوون وةلاتيكى وةك بريتانياى طةورة لة بةردةم خواست وئامانجى طةلى كورد ريَطر بيَت ؟ ئةمن دةبينم طةلةك هؤكار هةن كة نموونةيان ئةمةية :
1- لة خويَندةوارى ميَذوودا ثيَش هةموو شتيَك رةضاوى كات وشويَن بكريَت كة طةلى كورد لةو سةردةمةدا هيض مةواديكى سياسى وديبلوماسى لة ناوضةكة دا نةبووة.
2- طةليَكى نة خويندةوار وديلى ئاين بوون ,بةشيَوةيةك كة هةموو خواست و خزمةتيَكى لة ثيَناوى ئايندا بووة .
3- ئاستى هةذارى خةلكى كوردستان كة زؤربةى هةرةزؤرى لة خوار هيلى هةذارييةوةبوون , هةروةها نةبوونى سةرمايةدار و هؤكارى بازرطانى .
4- نةبوونى سيستةميكى ناوخؤى بؤخؤ بةريَوةبردن , هةروةها نةبوونى هيَزيكى نيزامى لة سنوورى ناوضةكةدا كة باريَزطارى ض لةناو خؤ وة لةدةرةوةى خؤى بكات.
ئةو هؤكارانة مشتى خةرمانيَكن كة ثيويست ناكةت لةم وتارةدا زياتر لة سةرى بدويَم ضونكة مةبةستم لة عيراقى دواى شةرى كةنداوة .لةسةرةتاى شةرى كةنداوى يةكةم هةريَمى كوردستان بووة مةلبةندى ئازادى بؤ عيراقيةكان لةبةرى كو ئةمريكا وهاوثةيمانانى دا بير لة طؤرانكارى لةناوضةكة دا بكةن كة ناسراوة بة ( ثرؤذةى رؤذهةلاتى ناو راست) وة نابيَت لة ياد بكريَت رؤداوةكانى 11 ى سبتمبةر
كة هؤكاريَكى ترى بوو بؤ ثةلةكردن لة طؤرانكارى.ثرؤسةى ئازادى عيراق هيوايةك بوو بؤ طةليَكى ذيَر دةستى وةك كورد , كة بتوانيَت لة طةل شنةباى ئةم وةرزة بطونجيَت بةوةى طؤرانكاريةكى طةورة لةناوضةكة دا هةية ,كة كورديش طؤرانيكى سياسى , ديبلوماسى , ئيدارى , وسيستةمى ئةمرؤى جيهانى دةويَت , كة توانيويةتى لة دواى سالى 1991 ةوة ناوضةيةكى ئازاد وخودمختار لة بةريَوةبردن دا بمةزريَنيَت هيَزيَكى نيزامى سةردةمانة بؤ ثاريَزطارى ناوخؤ و دةرةكيَش وةك ئةوةى بووةثالثشتى هيَزةكانى هاوثةيمانان لة ثرؤسةى ئازادى عيراق دا ,هةروةها دام و دةزطاى ئيدارى لة خؤ بةريَوةبردنى سةردةمانة بؤ هةموو نةتةوة , ئايين وئايين زاكان دةسةبةربكات .وةك دةزانين ماوةى ضةند مانطيَكة ئةمريكا رؤذ بة رؤذ لةطةل طؤرانكار ناوضةيى و نيوةدةولةتى بؤ ريَطا ضارةيةك دةطةرِيَت لة دواى هةلبذاردنةكانى ئةمةريكا كة بة شكةستنى كؤمارييةكان كؤتايى هات زياتر باس وخواسى طؤرانكارى طةرمتر بووة ,ثيَشنيار و راى جياواز هةبوون ,طرنطتريان ثيَشنيار و بير بؤ ضوونى جيمس بيكةر وةزيرى ثيَشووى دةرةوةى ئةمةريكا بوو, كة دواى ديراسة و ليَكؤلينةوة لة طةل ديمؤكراتةكان راثؤرتى بيكةر – هاملتوَن ناسرا .كة بة ثيَي خويَندنةكان ئةمةريكا بؤ خؤ دةربازكرن لةو قيرانةى تووشى بووة , عيراق وةك قةوارةيةكى سياسى ناوةند دةسةلات دروست بكاتةوة , جا بةوةى
شيعة حوكوم بكات يان سوننة بان هاوبةش بة يارمةتى ئةمةريكا ثرسيار ليَرةدا ئةوةية ( ئايا رؤلى كورد لةم راثؤرتةدا ضية ؟ )طةر كورد لة دةرةوةى ئةم هاوكيَشةيى بيكةر – هاملتؤن دا بيَت ضى بكريَت باشة ؟ ضون كورد جاريَكى تر خؤى لة تةرازوَى ناوضةى نيوةدةولةتى بةهيَز دةكاتةوة ؟ ئةم ثرسيارانة روو بة رووى سةركردايةتى كورد دةبيَتةوة , بطرة بةر ثرسياريَتى هةموو تاكيَكى كوردة ,وةك ضوون بةريَز فةلةكةدين كاكةيى ئاماذةى بةوة كردووة , كة دةبيَت بريارى ضارةنوس ساز طةرانةوةبيَت
بؤ ثةرلةمان و ثةرلةمانيش سةربةخؤيى كوردستان را بطةيةنيَت .ئةمة خويَندنةوةيةكى لوجيكى وذيرانةية بؤ ئةم قؤناغةى ئيَستا , واتة طةر سةربةخؤيش نةضيَتة بوارى جيَبةجيَ كردن وةك بةرنامة
بوونى هةبيَت و ماوةيةك ديار بكريَت بؤ ضيَبةجىَكردنى, بةمةش كورد دةتوانيَت لة بةرامبةر هاوكيَشة سياسى و ناوضةيى و نيَونةتةوةيى ثارسةنطى سياسى خؤى بةهيَز تر بكات . ضى تر هيَلة سوورةكان نةميَنن قؤناغى واقع و لؤجيكى هةلبذيَردريَت.شةقامى كورديش دةنطى نارةزايى لة هةموو شويَنيَك هةلبريَت , بيَتة مةيدان بة سازدانى كةمثين و خؤ ثيشاندان لة بةردةم بارةطاى نةتةوةطرتوةكان و ئةمةريكا بوذاندنةوةى بزوتنةوةى راثرسى ( ريفراندؤم) لة كوردستان .بةثىَ بؤ راطةياندنى سةربةخؤى تا كورد ضيتر نةبيَتة قوربانى كيَشة ناوضةى و نيَوةدةولةتى , طةر لايةنة تيرؤريست و مرؤظ كوذةكان وا لة ئةمريكا بكةن , كورديش دةتوانيَت وا بكات كة ئةمةريكا سياسةتيَكى طونجاو و جيَطيرى لة بةرامبةردا هةبيَت .